اثر وابستگی به فضای مجازی در فرسایش تحصیلی دانش آموزان (نمونه مطالعه دانش آموزان دختر شهرستان لار)
محورهای موضوعی : عمومىسید عطاءالله سینائی 1 * , زهرا محمدی 2 , زهرا اسفندی 3
1 - دانشیار، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
2 - دانشیار دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه پیام نور تهران، ایران
3 - دانش آموخته کارشناسِ ارشد، جامعه شناسی، دانشگاه پیام نور تهران، ایران
کلید واژه: فضای مجازی, فرسایش تحصیلی, بی‌علاقگی تحصیلی, خستگی تحصیلی, ناکارآمدی تحصیلی,
چکیده مقاله :
پژوهش حاضر با هدف تحلیل جامعه‌شناختی اثر وابستگی به فضای مجازی بر فرسایش تحصیلی دانش‌آموزان دختر دوره متوسطه دوم شهرستان لار انجام شد. پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نوع پیمایشی است. جامعه آماری دانش‌آموزان دختر متوسطه دوم شهرستان لار (مدارس دولتی و غیردولتی) است. حجم نمونه بر اساس فرمول کوکران ۳۳۶ نفر تعیین شد که با روش نمونه‌گیری تصادفی خوشه‌ای چندمرحله‌ای انتخاب شدند. داده‌ها با پرسشنامه فرسایش تحصیلی برسو، سالانووا و اسچفلی (۲۰۰۷) و پرسشنامه وابستگی به فضای مجازی یانگ (۱۹۹۶) گردآوری و با استفاده از آزمون‌های همبستگی پیرسون و رگرسیون چندگانه تحلیل شدند. یافتهها نشان داد که وابستگی به فضای مجازی پیش‌بینی‌کننده معناداری برای فرسایش تحصیلی است. بین وابستگی به فضای مجازی و خستگی تحصیلی رابطه مثبت و معناداری وجود دارد. این رابطه برای ابعاد بی‌علاقگی تحصیلی و ناکارآمدی تحصیلی نیز مثبت و معنادار بود. تفاوت‌های فردی (سن) و زمینه‌ای (پایه تحصیلی، وضعیت اقتصادی خانواده و تحصیلات والدین) نیز با فرسایش تحصیلی رابطه معناداری داشتند. نتیجه اینکه هرچه میزان وابستگی دانش‌آموزان دختر به فضای مجازی بیشتر باشد، فرسایش تحصیلی آن‌هاشف شامل خستگی، بی‌علاقگی و ناکارآمدی افزایش می‌یابد. همچنین متغیرهای زمینه‌ای و فردی نقش مهمی در شدت این فرسایش ایفا می‌کنند. لذا پیشنهاد می‌شود برنامه‌ریزان آموزشی و مشاوران مدارس با تمرکز بر آموزش سواد رسانه‌ای و توجه به شرایط اقتصادی و خانوادگی دانش‌آموزان، راهکارهایی برای کاهش وابستگی به فضای مجازی و ارتقای سلامت تحصیلی ارائه دهند.
The present study aimed to sociologically analyze the effect of cyberspace dependence on academic attrition among female high school students in Lar city. The research is applied in terms of purpose and is a survey. The statistical population is female high school students in Lar city (public and private schools). The sample size was determined based on the Cochran formula to be 336 people, who were selected using a multi-stage cluster random sampling method. Data were collected using the Academic Attrition Questionnaire by Berso, Salanova, and Scheffley (2007) and the Cyberspace Dependence Questionnaire by Young (1996) and analyzed using Pearson correlation tests and multiple regression. The findings showed that cyberspace dependence is a significant predictor of academic attrition. There is a positive and significant relationship between cyberspace dependence and academic fatigue. This relationship was also positive and significant for the dimensions of academic apathy and academic inefficiency. Individual (age) and contextual (educational level, family economic status, and parental education) differences also had a significant relationship with academic attrition. The result is that the greater the degree of female students' dependence on cyberspace, the greater their academic attrition, including fatigue, apathy, and inefficiency. Contextual and individual variables also play an important role in the severity of this attrition. Therefore, it is suggested that educational planners and school counselors, focusing on media literacy education and paying attention to students' economic and family conditions, provide solutions to reduce dependence on cyberspace and promote academic health
امجدی، مطهره. (1403). تأثیرات فضای مجازی بر امر آموزش و دلایل افت تحصیلی دانش آموزان. تحقیقات راهبردی در تعلیم و آموزش‌وپرورش، 12، صص 206-195.
امیری چگنی، فرشته و عوض زاده، عظیمه. (1404). بازخوانی نظریه یادگیری اجتماعی بندورا در محیط‌های واقعیت ترکیبی. دومین همایش بین‌المللی معلمان برتر، مسجد سلیمان.
باقری اغبلاغی، سودابه و روح‌نواز، مینا. (1404). سواد دیجیتال و سلامت روان دانش آموزان: توازن بین یادگیری آنلاین و فرسودگی تحصیلی. اولین همایش بین‌المللی آموزش نوین: پیوند روانشناسی و تربیت در مسیر تحول آموزشی، ملکان.
رحمانی، زانیار و امانی، احمد. (1404). بررسی رابطه فرسودگی تحصیلی با اعتیاد به اینترنت از طریق واسطه‌گری الگوی ارتباط همنوایی در دانش آموزان متوسطه دوم. پژوهش‌های روانشناختی اجتماعی، 15(57)، صص 152-137.
شرفی، حسین، زارع، سعید، و حسینی، محمد. (۱۳۹۸). بررسی تأثیر فضای مجازی بر تعاملات اجتماعی جوانان. فصلنامه علوم اجتماعی، 13(4)، صص 55-72.
شریفی، میلاد. (1403). ابعاد روانشناختی- اجتماعی وابستگی به فضای مجازی، سومین کنفرانس ملی مطالعات خانواده و مدرسه، بندرعباس.
شهبازی، محمدرضا و جیواد، محمدامین. (1401). مقایسه فرسودگی تحصیلی در دانش آموزان وابسته به فضای مجازی و عادی در شرایط اپیدمی کووید ۱۹. پنجمین همایش بین‌المللی روانشناسی، علوم تربیتی و مطالعات اجتماعی، همدان.
کاتب، مهین، احمدزاده، رمیصا و حسینی، خدیجه. (1401). بررسی رابطه تیپ‌های شخصیتی و استفاده از فضای مجازی بر فرسودگی تحصیلی (مورد مطالعه: دانش آموزان دختر دوره اول متوسطه شهر سردشت). پنجمین همایش بین‌المللی روانشناسی، علوم تربیتی و مطالعات اجتماعی، همدان.
کوهنورد، بهرام، اسدیار، مرجان، هنربخش، مرضیه، زارع، محمدرضا و شاه‌محمدی، زهرا. (1400). بررسی اعتیاد به اینترنت و ارتباط آن با کیفیت خواب و افسردگی در میان دانشجویان خوابگاهی دانشکده بهداشت لارستان.
میرزایی هاچه سو، هانیه و نوروزی، فاطمه. (1403). بررسی تأثیرات منفی فضای مجازی و فرسودگی تحصیلی دانش آموزان. پنجمین کنفرانس بین‌المللی و هشتمین همایش ملی مدیریت، روانشناسی و علوم رفتاری، تهران.
الیاسی، امیر و مقصودی، میلاد. (1401). بررسی رابطه استفاده از فضای مجازی و تیپ‌های شخصیتی بر فرسودگی تحصیلی دانش آموزان پسر دوره دوم متوسطه شهر مهاباد. پنجمین همایش بین‌المللی روانشناسی، علوم تربیتی و مطالعات اجتماعی، همدان.
Andargeery, S. Y., Altaweel, E. A., Alkorbi, F. S., et al. (2025). Nursing students’ academic burnout: Its prevalence and association with self-efficacy, psychological distress, and quality of learning experience. BMC Nursing, 24, 631.
Andreassen, C. S., Pallesen, S., & Griffiths, M. D. (2017). The relationship between addictive use of social media, narcissism, and self-esteem: Findings from a large national survey. Addictive Behaviors, 64, 287–293.
Bakker, A. B., Alarcon, G. M., & Rodríguez, M. A. (2023). Understanding academic burnout: A tripartite model of exhaustion, cynicism, and inefficacy in education. Educational Psychology Review, 35(1), 15-34.
Bates, T. (2021). Teaching in a Digital Age: Guidelines for Designing Teaching and Learning. Vancouver: Tony Bates Associates Ltd.
Hanhan, Y., Yang, Y., Porpulit, O., Melnichuk, I., & Synitska Т. (2024). A study of cyber-addictions in Ukrainian youth. Amazonia Investiga, 13(78), 124-133.
Hong, S. (2025). The impact of future time perspective on academic achievement: Mediating roles of academic burnout and engagement. PLoS ONE, 20(1): e0316841.
Iuga, I. A., et al. (2024). Emotion regulation and academic burnout among youth: A meta-analysis. Educational Psychology Review.
Jiang, Z., & Benbasat, I. (2020). Virtual identity and social interaction: A symbolic interactionism perspective on online communities. Information Systems Journal, 30(4), 633–660.
Kim, H., Kim, J., & Lee, J. (2018). The relationship between personality traits and Internet addiction: The mediating effect of loneliness. Computers in Human Behavior, 81, 1-8.
Kuss, D. J., & Griffiths, M. D. (2020). Social Networking Sites and Addiction: Ten Lessons Learned. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(12), 4386.
Li, J., Ma, Z., & Wang, J. (2020). Peer influence and adolescent Internet addiction: The moderating role of parental monitoring. Journal of Adolescence, 79, 85-93.
Lu, Y., Dang, L., and Tao. Y. (2025). The longitudinal influence of cyberbullying victimization on depression, self-esteem and academic burnout among Chinese adolescents: mindfulness as a mediator. Front. Psychiatry, 16, 1607473.
Männikkö, N., Palomäki, J., Parikka, S. et al. (2024). Establishing Academic Burnout’s Relationship with Problematic Internet Use and Specific Health-Risk Behaviours: A Cross-sectional Study of Finnish Higher Education Students. Int J Ment Health Addiction.
Pereira, M. G. (2025). Burnout risk profiles in psychology students: Relationships with psychological and lifestyle variables. Behavioral Sciences, 15(4), 505.
Savage, M., Warde, A., & Devine, F. (2018). Capitals, assets, and resources: Reconciling and critical sociology approaches. Sociology, 52(1), 36–54.
Schunk, D. H., & DiBenedetto, M. K. (2020). Social cognitive theory and motivation. Contemporary Educational Psychology, 60, 101832.
Selwyn, N. (2021). Education and Technology: Key Issues and Debates. Bloomsbury Publishing.
Suttichainimit, A., & Tuicomepee, A. (2024). Academic burnout experiences of undergraduates since the COVID-19 pandemic: A phenomenological study. Asian Interdisciplinary and Sustainability Review, 14(1), Article 2.
Wang, F. Huang, M. & Qu, J. (2023). The effect of Internet addiction on mind wandering: Resilience and academic burnout as mediators among Chinese adolescents. Social Behavior and Personality: an international journal, 51(2), pp. 1-13(13).
Wang, Q., Chen, X., & Wang, H. (2019). Parental monitoring and adolescent Internet addiction: The mediating role of self-control and depressive symptoms. Journal of Child and Family Studies, 28(10), 2907-2917.
Wei, Z., Hassan, N.C., Hassan, S.A. et al. (2025). The relationship between Internet addiction and academic burnout in undergraduates: a chain mediation model. BMC Public Health 25, 1523.
Yao, W., Hou, H., Yang, P. et al. (2025). The co-occurrence of adolescent smartphone addiction and academic burnout: The role of smartphone stress and digital flourishing. Educ Inf Technol 30, 4987–5007.
Zhang, J., Meng, J., & Wen, X. (2025). The relationship between stress and academic burnout in college students: Evidence from longitudinal data on indirect effects. Frontiers in Psychology, 16.