تحلیل عوامل مؤثر بر طراحی فضاهای آموزشی مبتنی بر آموزههای اسلامی با رویکرد مدلسازی ساختاری
الموضوعات : کاربست پایههای شهرسازی و معماری اسلامی در معماری معاصر
1 - استادیار گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران
الکلمات المفتاحية: طراحی فضاهای آموزشی, آموزههای اسلامی, تحلیل عاملی, مدلسازی معادلات ساختاری و تحلیل سلسلهمراتبی (AHP).,
ملخص المقالة :
طراحی فضاهای آموزشی به عنوان بستر اصلی یادگیری، نقش تعیینکنندهای در کیفیت آموزش دارد. در جوامع اسلامی، این فضاها باید علاوه بر کارکردهای آموزشی، بازتابدهنده ارزشهای فرهنگی و مذهبی باشند. هدف این پژوهش، شناسایی و تحلیل عوامل مؤثر بر طراحی فضاهای آموزشی مبتنی بر آموزههای اسلامی و ارائه مدلی کمّی برای ارزیابی این عوامل است. این پژوهش کاربردی با روش ترکیبی (کیفی- کمّی) انجام شد. در بخش کیفی، با مرور نظاممند ادبیات و مصاحبه با 22 خبره (اساتید معماری اسلامی، معماران و مدیران آموزشی با حداقل ده سال سابقه) که به روش گلوله برفی انتخاب شدند، عوامل اولیه شناسایی شد. در بخش کمّی، دادهها از طریق پرسشنامه محققساخته با طیف لیکرت از نمونه 280 نفری از معماران و کارشناسان آموزشی شهر تهران جمعآوری شد. برای تحلیل دادهها از تحلیل عاملی اکتشافی و تأییدی در SPSS و AMOS و نیز تکنیک AHP استفاده شد. نتایج، پنج عامل اصلی را تأیید کرد: فرهنگی- مذهبی (وزن 0.238)، فیزیکی- معماری (وزن 0.238)، اجتماعی (وزن 0.190)، آموزشی- تربیتی (وزن 0.190) و اقتصادی- مدیریتی (وزن 0.144). تحلیل مسیر نشان داد که عامل فرهنگی- مذهبی با ضریب 8، بیشترین تأثیر مستقیم را بر عامل اجتماعی و با ضریب 7 بر عامل آموزشی- تربیتی دارد. عامل اقتصادی- مدیریتی نیز با ضریب 9، بیشترین تأثیر را بر عامل فیزیکی- معماری نشان داد. مدل از برازش مطلوبی برخوردار بود (CFI=0.92, RMSEA=0.058). یافتهها نشان میدهد که طراحی فضاهای آموزشی مبتنی بر آموزههای اسلامی نیازمند رویکردی یکپارچه با اولویتدهی به مؤلفههای معنوی و کالبدی است. این چارچوب میتواند به عنوان ابزاری عملی برای سیاستگذاران و طراحان برای ایجاد محیطهای یادگیری هویتبخش و ارتقای کیفیت آموزش به کار رود.
بختیار نصرآبادی، آمنه و حسنعلی بختیار نصرآبادی و مریم انصاری (۱۳۹۲) «تحلیلی بر مؤلفههای زیبایی¬شناختی در معماری فضاهای آموزشی با توجه به رویکرد اسلامی»، تربیت اسلامی، سال هشتم، شماره 17، صص 29- 49.
https://islamicedu.rihu.ac.ir/article_10.html.
حیاتی، حامد و علی رضا رحمتنیا و حسین کاوریزاده (۱۳۹۸) «گونه¬شناسی معماری مدارس سنتی با تأکید بر تأثیر سیاستهای آموزشی (مطالعه موردی: دوره صفویه)»، باغ نظر، سال شانزدهم، شماره 81، صص 61- 82.
https://doi.org/10.22034/bagh.2019.141198.3691.
حیاتی، حامد و مهسا بهداروند (۱۴۰۱) «بررسی تحول سازمان¬دهی فضایی در معماری مدارس دوره اسلامی (مطالعه تطبیقی دورههای سلجوقی، تیموری، صفوی و قاجار)»، نشریه پژوهشهای معماری اسلامی، سال دهم، شماره 1، صص 101- 126.
doi: 10.52547/jria.10.1.3.
خدابخشی، سحر و آمنه بختیار نصرآبادی و حسنعلی بختیار نصرآبادی و مریم انصاری (۱۳۹۲) «تحلیلی بر مؤلفههای زیبایی¬شناختی در معماری فضاهای آموزشی با توجه به رویکرد اسلامی»، تربیت اسلامی، سال هشتم، شماره 17، صص 29- 49.
https://islamicedu.rihu.ac.ir/article_10.html.
خدابخشی، سحر، منوچهر فروتن و امیر سمیعی (۱۳۹۴) «بررسی سیر تحول فضای معماری مدارس بر اساس ارزیابی نقش نظام آموزشی حاکم بر آنها (نمونه موردی: مدرسه سپهسالار، دارالفنون و دبیرستان البرز)»، نشریه باغ نظر، سال دوازدهم، شماره 37، صص 61-74.
https://bagh-sj.com/article_12937.html.
عظمتی، حمیدرضا و بختیار نصرآبادی، آمنه، حسنعلی بختیار نصرآبادی و مریم انصاری (۱۳۹۲) «تحلیلی بر مؤلفههای زیبایی-شناختی در معماری فضاهای آموزشی با توجه به رویکرد اسلامی»، تربیت اسلامی، سال هشتم، شماره 17، صص 29- 49.
https://islamicedu.rihu.ac.ir/article_10.html.
عظمتی، حمیدرضا، زینت امینی فر و سمیه پورباقر (۱۳۹۵) «الگوی چیدمان فضایی مدارس نوین مبتنی بر اصول مدارس اسلامی در راستای ارتقای یادگیری افراد»، نشریه نقش جهان، دوره 6 شماره 2، شماره پیاپی 14، صص 16-23.
20.1001.1.23224991.1395.6.2.6.6.
علاقه¬مند، سپیده و بختیار نصرآبادی، آمنه، حسنعلی بختیار نصرآبادی و مریم انصاری (۱۳۹۲) «تحلیلی بر مؤلفههای زیبایی-شناختی در معماری فضاهای آموزشی با توجه به رویکرد اسلامی»، تربیت اسلامی، سال هشتم، شماره 17، صص 29- 49.
https://islamicedu.rihu.ac.ir/article_10.html.
علاقه¬مند، سپیده و سعید صالحی و فرهنگ مظفر (۱۳۹۶) «مطالعه تطبیقی معماری و محتوای مدارس ایران از دوره سنتی تا نوین»، باغ نظر، سال چهاردهم، شماره 49، صص 5- 20.
https://bagh-sj.com/article_47427.html.
غلامی، فاطمه و حامد حیاتی (۱۳۹۸) «مفهوم آموزش و تأثیر آن در معماری مسجد- مدرسههای دوره قاجار»، فناوری آموزش، دوره 13، شماره 4، صص 743- 761.
https://doi.org/10.22061/jte.2019.3253.1843.
مظفر، فرهنگ و سیده سمیه میرمرادی (۱۳۹۳) «بررسی الگوهای رایج چیدمانی مدارس ایرانی با توجه به اصول ارتباط میان کلاس درس و فضاهای بیرونی»، نشریه معماری و شهرسازی آرمان شهر، دوره 7، شماره 13، صص 93-105.
https://www.armanshahrjournal.com/article_33439.html.
نظرپور، محمدتقی، احمد حیدری و سید مرتضی سرمدی (۱۴۰۰) «تحلیل و بررسی پیکربندی معماری فضاهای آموزشی مدارس ایرانی- اسلامی: مقایسه تطبیقی فضای عمومی و آموزشی در مدارس ایرانی اسلامی و مدل¬های چیدمانی معاصر»، تعلیم و تربیت، دوره سی¬هفتم، شماره 2، صص 147- 176.
http://qjoe.ir/article-1-3128-fa.html .
نقره¬کار، عبدالحمید، سمانه تقدیر و صدیقه معین مهر (۱۳۹۴) «اصولی برای معماری فضاهای آموزشی مبتنی بر تعریف انسان و معماری از منظر اسلام»، معماری و شهرسازی ایران، سال دهم، شماره 1، صص 101-118.
https://elmnet.ir/doc/1403312-12122?elm_num=1.
وثیق، بهزاد و رضا قدردان قراملکی (۱۳۹۵) «مفهوم آموزش و تأثیر آن در معماری مدارس اسلامی (مقایسۀ تطبیقی مدارس سلجوقی و صفوی)»، نشریه پژوهشهای معماری اسلامی، دوره چهارم، شماره 3، صص 40- 56.
https://jria.iust.ac.ir/article-1-546-fa.html.
Abbas, N., Rochmawan, A. E., & Astoko, D. B. (2024) The Role of Classical Islamic Educational Institutions before the Emeregence of Madrasah. JUSPI (Jurnal Sejarah Peradaban Islam), 8(1), 134- 146.
DOI: http://dx.doi.org/10.30829/juspi.v8i1.19895.
Arjmand, R., Mirsafa, M., & Talebi, Z. (2018) Islamic educational spaces: Architecture of madrasah and Muslim educational institutions. International Handbooks of Religion and Education, 469- 510.
DOI:https://doi.org/10.1007/978-3-319-64683-1_54.
Asadi, L., & Majidi, H. (2016) Typology of School- Mosque in Ilkhani, Timurid, Safavid and Qajar Eras. International Journal of Science, Technology and Society, 9(2), 143- 149.
DOI:10.11648/j.ijsts.s.2015030201.37.
Boyle, H. N. (2018) Islamic Education in West and Central Africa. AR & H. Daun (Ed.), Handbook of Islamic Education. Springer.
DOI 10.1007/978-3-319-53620-0_36-1.
Hardaker, G., & Sabki, A. A. (2018a) The Diversity of Islamic Educational Institutions. In Pedagogy in Islamic Education: The Madrasah Context (pp. 17- 25). Emerald Publishing Limited.
Doi: https://doi.org/10.1108/978-1-78754-531-120181002.
Hardaker, G., & Sabki, A. A. (2018b) The Rise of the Islamic Institution. In Pedagogy in Islamic Education: The Madrasah Context (pp. 3- 16). Emerald Publishing Limited.
Doi: https://doi.org/10.1108/978-1-78754-531-120181001.
Hidayah, N., Faridi, F., & Ishomuddin, I. (2024) ISLAMIC EDUCATION INTITUTIONS IN THE CLASSICAL PERIOD (UMAYYAD AND ABBA SID PERIODS). Jurnal PAI Raden Fatah, 6(1), 89- 114.
https://eprints.umm.ac.id/id/eprint/5057.
Mossa Alzahrani, A., Ahmed Gaber, A. A., & Youssef Mohamed, K. (2023) Architecture Education in Islamic Architecture (Analytical Study and Future Visions). International Journal of Architectural Engineering and Urban Research, 6(2), 401- 426.
https://journals.ekb.eg/article_353021.html.
Romadhon, R., & Asari, H. (2023) The Intellectual Social History of Islamic Education: The Thoughts of Muslim Intellectuals in the Field of Islamic Religious Sciences. Sustainable Jurnal Kajian Mutu Pendidikan, 6(1), 292- 300. DOI: https://doi.org/10.32923/kjmp.v6i1.4029.
Sarabi, A., & Molanaei, S. (2016) Iranian educational environments; architectural studies of madraseh building in Azerbaijan- Iran. IIOAB JOURNAL, 7, 237- 246.
https://www.researchgate.net/profile/Amir-Sarabi/publication/309677220.
Soleha, S., & Pusvisasari, L. (2024) Islamic Education During the Abbasid Dynasty and the Development of Modern Islamic Education. Maklumat: Journal of Da'wah and Islamic Studies, 2(1), 28- 38.
DOI: https://doi.org/10.61166/maklumat.v2i1.10.
Triayudha, A., Pramitasary, R. N., Anas, H. A., & Mahfud, C. (2019) Relations between mosque and social history of Islamic education. Hunafa: Jurnal Studia Islamika, 16(1), 142- 153.
DOI: https://doi.org/10.24239/jsi.v16i1.531.